خبرگزاری آریا -آبخیزداری یکی از اصولیترین و کارآمدترین روشها برای مدیریت پایدار منابع آب و خاک به شمار میرود. با وجود گذشت نزدیک به 70 سال از آغاز نخستین اقدامات آبخیزداری در کشور، هنوز ابعاد گسترده اهمیت و ضرورت این رویکرد آنگونه که باید تبیین نشده است. این در حالی است که طی سالهای اخیر اعتبارات قابل توجهی به این بخش اختصاص یافته، اما همچنان شاهد تخریب منابع آب و خاک، گسترش فرسایش و تشدید بحرانهای محیطزیستی هستیم.
شناخت دقیق حوزههای آبخیز، بررسی مسائل و چالشهای هر منطقه و اولویتبندی اجرای پروژهها متناسب با ظرفیتها و نیازهای بومی، ضرورتی انکارناپذیر در مدیریت منابع طبیعی کشور است. بدون برنامهریزی علمی و جامع در این حوزه، نمیتوان به احیای منابع پایه و جلوگیری از اتلاف سرمایههای ملی امید داشت.
عملیات آبخیزداری و آبخوانداری از جمله اقدامات زیربنایی در مدیریت ریسکهای طبیعی محسوب میشود؛ اقداماتی که هم در مهار سیلابها و هم در کاهش اثرات خشکسالی نقش تعیینکننده دارند. در شرایطی که کشور با چرخههای متناوب خشکسالی و سیل مواجه است، اجرای پروژههای آبخیزداری میتواند مؤثرترین و پایدارترین راهکار برای عبور از این بحرانها باشد. بسیاری از روشهای مقابله با خشکسالی طی سالهای گذشته پیشنهاد و اجرا شدهاند، اما در میان آنها، آبخیزداری بیشترین انطباق را با اقلیم خشک و نیمهخشک ایران دارد.
واقعیت آن است که کمآبی و خشکی، ویژگی ذاتی اقلیم ایران است. نگاهی به تاریخ کهن کشور نشان میدهد ایرانیان همواره با درک صحیح از این واقعیت، ابتکارات ارزشمندی در بهرهبرداری از منابع آب سطحی و زیرزمینی به کار گرفتهاند؛ از احداث قنوات گرفته تا سازههای سنتی ذخیره و هدایت آب. این تجربیات تاریخی گواه آن است که پذیرش اقلیم خشک و حرکت در مسیر سازگاری با آن، اساسیترین اصل در مدیریت منابع آب کشور است.
بر اساس آمار موجود، حدود 125 میلیون هکتار از اراضی کشور تحت تأثیر فرسایش خاک قرار دارد؛ رقمی نگرانکننده که ضرورت اقدام فوری و گسترده را نشان میدهد. برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی، کاهش پوشش گیاهی و بهرهبرداری غیراصولی از اراضی، تعادل اکولوژیک حوزههای آبخیز را بر هم زده و زمینه افزایش سیلخیزی را فراهم کرده است.
در این میان، آبخیزداری و آبخوانداری نقشی کلیدی در احیا و نجات قنوات از خطر خشکیدن ایفا میکند. اجرای صحیح این عملیات میتواند موجب افزایش آبدهی قنوات، رونق تولیدات کشاورزی، آبادانی و سرسبزی مناطق، کاهش مهاجرت روستاییان و بهبود معیشت و اشتغال شود.
بیتردید مدیریت صحیح منابع آب، بدون توجه جدی به آبخیزداری امکانپذیر نیست. آینده پایدار کشور در گرو آن است که این رویکرد بهعنوان یک راهبرد ملی، فراتر از طرحهای مقطعی و محدود، در کانون سیاستگذاریها و برنامههای توسعه قرار گیرد.
محمد چهاردولی _ خبرنگار اقتصادی خبرگزاری آریا